Kayısı Türleri

Kayısı Türleri
1. Prunus armeniaca L.
Dünyada yetiştiriciliği yapılan kayısıların büyük çoğunluğu Prunus
armeniaca L. türüne aittir. Prunus armeniaca L.'nin Çin Setti’nin bulunduğu
Kuzey ve Kuzeydoğu Çin’in dağlık alanları ile Mançurya’da (Hisingan Şan, İn
Şan, Ala Şan, Nan Şan) ortaya çıktığına inanılmaktadır. Bu alan aynı zamanda
başka bir kayısı türü olan Prunus sibirica L.' nin güneydeki yayılma alanı ile
çakışmaktadır. Sincan Özerk Bölgesindeki Tyan-Şan Dağları, Orta Asya’da
Cungar ve Zailiy Dağlarında türe ait yabani kayısılar doğal olarak yetişmekte
ve kayısı ağaçları ormanlar halinde bulunmaktadır. Bu bölge P. armeniaca
L.’nin ikinci vatanı olarak kabul edilmektedir. Orta Asya, Afganistan, Keşmir,
İran, Türkiye ve Trans-Kafkasya’da tohumdan yetiştirilen fidanlarla tesis
edilmiş kayısı bahçeleri geniş alana yayılmış olup bu bölgelerde çok değerli
gen kaynakları mevcuttur (Mehlenbacher ve ark. 1991).
Şekil 1. (a) Prunus ansu, (b) P. mume (c) P.brigantica, (d) P.sibirica
Prunus armeniaca L. türüne ait ağaçlar genellikle 10–15 metre
yüksekliktedir. Ağaçlar daha ziyade kurak, taşlı ve kıraç topraklardan hoşlanır.
Buna karşılık nemli iklim koşulları ve yüksek taban suyundan ağaçları zarar 
2
görür. Oval, kalp veya eliptik şekilli yaprakların kenarları dişlidir. Kırmızı ve
uzun yaprak saplarının üzerinde 1–5 adet siğil bulunur. Çiçekleri beyaz veya
pembe renkli olup erken çiçek açmaktadır. Ağaçları ve dinlenme dönemindeki
tomurcukları -25, -30 ºC’a dayanabilmektedir (Ledbetter 2008).
Yabani kayısı ağaçlarının meyvesi yenilebilir durumda olup lifli meyve
etine sahiptirler. Meyve yendikten sonra ağızda acı bir tat bırakır. Çekirdek
meyve etine yapışık veya serbest haldedir. Yetiştiriciliği yapılan kayısı
çeşitlerinde meyve ağırlığı 25–60 g arasında değişmekte, nadiren 100 gramın
üstünde meyvelere rastlanmaktadır. Fakat Çin’de meyve ağırlığı 200 gramdan
daha büyük kayısı çeşitlerin bulunduğu bildirilmektedir. Meyve et rengi beyaz,
krem, sarı veya koyu turuncudur. Tür içinde tüysüz meyvelere rastlanmaktadır
(Bailey ve Hough 1979, Mehlenbacher ve ark. 1991).
2. Prunus armeniaca var. ansu Maxim. (Ansu Kayısısı)
“Şeftali benzeri kayısılar” da denilen P. ansu’ nun anavatanının Batı
Sichuan Bölgesi ve Doğu Tibet olduğu tahmin edilmektedir. Rutubetli iklime
sahip Doğu Çin, Güney Kore ve Japonya’da yetiştiriciliği yapılmaktadır. Bazı
araştırıcılar bu türün Prunus armeniaca L.' den türediğini ileri sürmektedir.
Rutubetli koşullara iyi adapte olduğundan botanikçiler P. ansu’yu ayrı bir tür
olarak sınıflandırmışlardı. Ağaçları çiçek monilyası ve çil hastalığı başta olmak
üzere birçok fungal hastalığa dayanıklıdır (Ledbetter 2008).
Yaprakları P. armeniaca L.' ye göre daha eliptiktir. Çekirdek meyve
etine yapışık olmayıp meyve küçük, 2–3 cm çapında, ekşi fakat yenilebilir
durumdadır. Çok sayıda çeşidi Japonya ve Çin’de tanınmakta ve
yetiştirilmektedir. Türe ait Japon kayısı çeşitleri pembe çiçeklidir (şekil 1a).
Prunus armeniaca L.' ye göre daha büyük meyveli, az veya çok ekşi olup
ağaçları daha sağlıklıdır. Bu kayısıların Japonya’ya M.S. 800’lü yıllarda Budist
Rahipler tarafından getirildiği sanılmaktadır (Bailey ve Hough 1979,
Mehlenbacher ve ark. 1991).
3. Prunus mume (Sieb.) Sieb. et Zucc. (Japon Kayısısı)
Orta Çin’in dağlık alanların doğal bitkisidir. Bu bölgenin iklimi P.
armeniaca’nın doğal olarak bulunduğu alanlara göre daha sıcak ve nemlidir.
Ağaçların habitüsü küçük (8 metre yüksekliğinde) ve çalımsı formdadır.
Ağaçlar gri veya yeşil renkli kabuğa sahiptir. Yıllık sürgünleri yeşildir. 
3
Ağaçları nemli iklim ve toprak şartlarına karşı dayanıklı fakat soğuğa hassastır.
P. mume genel olarak hastalıklara dayanıklıdır. Oval şekildeki yaprakların
kenarları ince dişlidir. Erken ve güzel açan çiçekleri nedeniyle birçok P. mume
çeşidi süs bitkisi olarak yetiştirilmektedir. Çiçekler tekli veya çiftlidir. Çiçek
rengi beyaz, pembe veya Kankobai, Kobai ve Yaezakikanko çeşitlerinde
olduğu gibi kırmızıdır (şekil 1b). Bazı çeşitler (‘Bagigo’, ‘Gyokuei’,
‘Kamukai’) yenilebilir meyveye sahip olmasına karşılık yüksek asit içerikleri
nedeniyle meyveler likör veya salamura imalatında kullanılmaktadır. Meyve
ağırlığı 3 g (Koume) ile 63 g (Bungo Single) arasında değişmektedir. Meyve
yuvarlak şekilli, çekirdek meyve etine yapışık ve tatlıdır. Meyve eti yeşil veya
sarı renkte, sert, kuru ve ekşidir (Mehlenbacher ve ark. 1991).
4. Prunus sibirica L. (Sibirya Kayısısı)
Kayısı türleri içinde en geniş yayılma alanına sahiptir. Yayılma alanı
Baykal Gölü, Mançurya, Kuzey Kore, Gobi Çölünün güney ve kuzeyindeki
dağlık alanlar, Selenge Irmağı, güneyde Moğolistan dağları Kuzey Çin’in
batısında bulunan Yellow ırmağına uzanır. Bazı araştırıcılar Prunus davidiana
Carr.’ı bu türe dahil etmektedirler. Ağaçları küçük, çalımsı formda (1–3 m
yükseklikte) olup kurağa dayanıklıdır. Ağaçları ve tomurcukları kış dinlenme
döneminde –40, -50 ºC’ a kadar düşen soğuklara dayanır. Islah çalışmalarında
soğuklara dayanıklı çeşitlerin elde edilmesinde kullanılır. Kısa dinlenme
periyoduna sahip olması ve çiçeklenmesi için daha düşük sıcaklık toplamına
ihtiyaç göstermesi nedeniyle P. armeniaca L.' ye göre daha erken çiçek
açmaktadır (Layne ve ark. 1996).
Yaprakları uzun-oval şekillidir. Çiçekleri çoğunlukla pembe, nadiren
beyazdır. Meyve küçük, 1.2–2.5 cm çapında ve çekirdek meyve etine yapışık
değildir. Meyve yuvarlak şekilli, meyve eti sert dokulu, ekşi veya acı, kuru ve
çoğunlukla yenilmez durumdadır (şekil 1d). İnce meyve etine sahip olup (3
mm kalınlığında) çoğunlukla olgunlaşma periyodunun sonlarına doğru meyve
eti çatlamakta, bademde olduğu gibi çekirdek düşmektedir (Ledbetter 2008).
5. Prunus mandshurica (Maxim.) Koehne (Mançurya Kayısısı)
Doğu Mançurya, Kuzey Kore ile kuzey-doğudaki Uzuri ve Amur
ırmaklarının dağ eteklerinde rastlanır. Bu alanlarda yabani ve kültüre alınmış
genotiplere rastlamak mümkündür. Bazı araştırıcılar kayısının bir alt türü
olduğunu düşünmektedir. Prunus armeniaca L. ile birlikte bulunduğu 
4
alanlarda bu iki türün doğal melezlerine rastlanmaktadır. Ağaçlar büyük (10–
20 m yükseklikte) ve –40, -45 ºC soğuklara dayanıklıdır. Prunus sibirica gibi
kış dinlenme periyodu ve dinlenme sonrası sıcaklık gereksinimi düşüktür
(Ledbetter 2008).
Yapraklar büyük, oval şekilli, koyu yeşil renkli ve yaprak kenarları
keskin dişlidir. Çiçekler büyük (2–5 cm çapında), pembe renkli ve bir cm
uzunluğunda çiçek saplarına sahiptir. Meyve küçük (2.5 cm çapında), ince ve
sarı renkli meyve etine sahiptir. P. sibirica’ya göre daha ekşi tatta ve meyve et
dokusu büzülmüştür. Nadiren büyük ve yenilebilir tatta meyvelere rastlanır.
Çekirdek yuvarlak şekilli ve çoğunlukla acıdır (Bailey ve Hough 1979,
Mehlenbacher ve ark. 1991).
6. Prunus davidiana Carr.
Bazı araştırıcılar Prunus sibirica’ya benzediğini ve Prunus sibirica Var.
davidiana olarak sınıflandırmanın daha doğru olacağını ileri sürmektedir. P.
davidiana Pekin yakınlarında toplanan materyalden tanımlanmıştır. Yayılma
alanı Kuzeydoğu Çin, Güneydoğu Mançurya, ve Kuzey Kore’nin ılık ve
rutubetli dağlık alanlarıdır (Bailey ve Hough 1979).
 7. Prunus X dasycarpa Ehrh. (Siyah veya Mor Kayısı)
Prunus armeniaca ile Prunus cerasifera’nın doğal melezi olduğu
konusunda görüşler vardır. Bu iki türün bir arada bulunduğu bölgelerde daha
sık rastlanır. Türe ait kayısı çeşitleri (Örneğin Tlor-tsiran, Aleksander Çerniy
ve Purpuroviy ranniy) Orta Asya, Keşmir, Afganistan, Belucistan, İran ve
Trans-Kafkasya’da yetiştirilmektedir. Ağaçları P. armeniaca L.' ye göre daha
küçük, fungal hastalıklara ve soğuklara dayanıklıdır. P. armeniaca L.' ye göre
daha geç çiçek açmaktadır (Ledbetter 2008).
Küçük ve dar olan yaprakları daha çok erik yaprağına benzer. Çiçekleri
küçük, beyaz ve gösterişlidir. Meyve küçük, çekirdek meyve etine yapışık,
meyve kabuğu koyu mor, bazen sarı renkte, meyve et rengi sarı veya kırmızı
olup meyveler mayhoş tattadır. Meyveleri kısa tüylü olup bademe benzer.
Diğer kayısı türlerinin aksine meyveler 7–12 mm uzunlukta ve incedir ((Bailey
ve Hough 1979, Asma 2000).
8. Prunus armeniaca var. holosericea Batal. (Tibet Kayısısı)
5
Çin’in Doğu Tibet ve Batı Sichuan Bölgelerinde doğal olarak
yetişmektedir. Ağaçları küçük, 3–5 m yüksekliktedir. Yaprakları uzun-oval
şekilli ve kısa yaprak saplarına sahiptir. Yaprak damarlarının üzerinde türe
özgü kırmızı tüyler bulunur. Meyve orta büyüklükte, meyve eti ince,
çekirdekleri büyük ve oval şekillidir. Çekirdekleri P. mume'ye göre daha
ufaktır. Bu türe ait seleksiyonlar batıdaki araştırıcıların koleksiyonlarında
bulunmamaktadır. Japonya’nın kuzeyinde bulunan kayısı çeşitlerinin P.
holosericea’dan türediği sanılmaktadır (Ledbetter 2008).
9. Prunus brigantiaca Vill. (Briancon Kayısısı-Alp Eriği)
Bazı araştırıcılar tarafından önceleri kayısının bir tipi olarak kabul
edilmiş, fakat sonradan bir tür olduğu anlaşılmıştır. Türe ait tohumlar parfüm
yapımında hammadde olarak kullanılır. Fransa’nın güneydoğusundaki
Alp’lerin yamaçlarında küçük ağaçlar şeklinde doğal olarak yetişmektedir.
Meyveleri küçük, sarı renkli, yuvarlak şekilli olup meyve eti liflidir (şekil 1c).
Tomurcuklarda birden fazla çiçek bulunmakta ve geç çiçek açmaktadır. Bazı
araştırıcılar P. brigantiaca’nın morfolojik özellikleri ve P. ceresifera ile
çaprazlamadaki başarısı nedeniyle bu türü erik olarak sınıflandırmanın daha
doğru olacağını ifade etmektedirler (Bailey ve Hough 1979, Mehlenbacher ve
ark. 1991, Asma 2000).